Tekst: Maaike Slierings • LKCA – Cultureel Kapitaal
31 juli 2018 • Leestijd: 2.5 min

Wie pakt de handschoen op? Met een prijs stimuleert de Stichting Elisabeth van Thüringenfonds kunstprojecten in de gezondheidszorg. Henk Smid, directeur ZonMw en jurylid, roept kunstenaars op om met inzendingen te komen die de zorg verrijken. Je kunt je project tot 31 augustus samen met een zorginstelling insturen.

Wat betekent kunst voor jou?
‘Kunst is voor mij een uitdaging; via beeld, muziek, dans of wat dan ook, maakt het reacties los, en discussies. Je hoopt daarbij dat de beleving van de kunst tot een gevoel van schoonheid leidt, dat het indruk maakt. De volgende stap kan zijn dat het het welzijn van mensen kan bevorderen, of de kwaliteit van leven. Wellicht kan het mensen zelfs beïnvloeden in hun gezondheid. Je kunt je beter voelen door kunst in je omgeving of door zelf aan kunst te doen. Dat vind ik een intrigerende vraag waar alleen onderzoek het antwoord op heeft.’

Waarom is onderzoek naar het effect van kunst in de zorg belangrijk?
‘Er komen steeds meer aanwijzingen dat omgevingsfactoren niet alleen van belang zijn voor je welzijn, maar mogelijk ook effect kunnen hebben op je gezondheid. Er zijn nu bijvoorbeeld aanwijzingen dat het luisteren naar muziek tijdens een operatie ertoe leidt dat de patiënt sneller het ziekenhuis kan verlaten en minder pijnstilling nodig heeft naderhand. Dat zou niet alleen prettiger voor de patiënt zijn, maar kan ook tot een kostenbesparing leiden. Het is enorm belangrijk om geld vrij te maken voor dit soort onderzoek. Het kan ertoe leiden dat de zorg efficiënter wordt. Dat is heel hoopgevend.’

Is er in de zorgwereld genoeg aandacht voor de waarde van kunst?
‘Gelukkig is er steeds meer oog voor de waarde van kunst voor de gezondheid en het welzijn. Of het nu participatieve kunst is, of een schilderij aan een muur, het prikkelt de hersenen. Dat is bewezen in de hersenwetenschap. Op een MRI is zichtbaar dat delen van de hersenen oplichten als iemand een gedicht leest of een mooi beeld ziet. Een ziekenhuis met wanden waarbij aandacht aan de omgeving is gegeven, bieden een duidelijk belevingsverschil met kale, witte, steriele muren. Niet alleen voor patiënten, maar ook voor de bezoekers en de medewerkers.

Niet iedereen zal er oog voor hebben, maar onbewust doet het iets. Het leidt af, helpt bij het oriënteren in een ziekenhuis, en het kan zelfs troost bieden. In een ziekenhuis moeten mensen veel wachten, dan komt zoiets wel binnen. Iemand liet me weten dat hij veel steun had gehad aan een gedicht aan de muur, terwijl hij op bezoek ging bij een ernstig zieke patiënt. Ik vind dat heel bijzonder.’

Noem eens wat voorbeelden van geslaagde kunstprojecten in de zorg?
‘Er zijn er inmiddels meerdere. Ik sprak laatst deelnemers aan een project waarbij professionele acteurs toneelstukken opvoeren met mensen met een beperking. Die vertelden me dat hun eigenwaarde duidelijk toenam, het gevoel van zingeving, ze hadden weer een doel. Een heel indrukwekkend verhaal. Een mooie, meerjarige samenwerking tussen een zorginstelling en een culturele instelling. Zo zal dit zich nog jaren, vanzelfsprekend in wisselende bezetting en wisselende stukken, kunnen voortzetten.

En neem het dansproject Cardiac Output dat op dezelfde manier werkt, Voor de deelnemers is dit project veel meer dan alleen op het toneel staan. Zij werden meer mens hierdoor. De invloed van kunst is breed: zo weten we vanuit de neuropsychologie dat er bijvoorbeeld verbanden bestaan tussen muziek en het brein.

Het Stedelijk Museum heeft een Alzheimer-route in het museum. Het welbevinden van mensen groeit zichtbaar dankzij kunst: zij geven aan verdieping en zelfkennis te krijgen. Het zou nu geweldig zijn als we niet alleen het gevoel hebben dat kunst invloed heeft op gezondheids- en welzijnsverbetering, maar dat het ook wetenschappelijk bewezen is. Dit soort onderzoeken is beslist geen luxe, maar bittere noodzaak.’

Wat verwacht je van deelnemers aan de Elisabeth van Thüringenprijs?
‘Deelnemers moeten met hun inzending aannemelijk maken dat er onnavolgbaar een effect van het kunstproject uit kan gaan. Daarnaast is er een esthetisch aspect aan de orde, maar het belangrijkste is: wat gaat het betekenen voor degene die het beleeft.
Ik hoop dat we het heel moeilijk gaan krijgen, dan liggen er zoveel fantastische voorstellen dat het bijna niet mogelijk is een keuze te maken.’

Foto: Kenniscentrum Kunst & Samenleving Hanzehogeschool Groningen / fotograaf Deborah Roffel